10 کتاب کودک و نوجوان که اگر نخوانی باختی!

انتخاب رمان و کتاب برای نوجوانان از آن دغدغه‌های سردردآور است.  باید جذاب باشد. آموزنده باشد. هم جوری باشد که سخت نباشد، هم جوری باشد که نوجوان به مطالعه علاقه‌مند شود و … . خود من هم هروقت می‌خواهم به نوجوانی کتاب معرفی کنم، کلی به فکر فرو می‌روم. نتیجه این شد که این فهرست را جمع کردم برای پاسخ به همین سوال ساده: برای بچه چه کتابی بخریم؟

مثل تمام فهرست‌های ده‌تایی می‌شود یک سری از کتاب‌ها را برداشت و اسم‌های دیگری را جایگزین کرد. مثلا من این داستان‌ها را هم واقعا دوست دارم: جزیره دلفین‌های آبی، کیک آسمانی، سکان پنج درجه به چپ، ابروهای جادویی کیوکیو، درخت زیبای من، و …؛ ولی در این فهرست کتاب‌هایی را آورده‌ام که روی شخص من تاثیر گذاشته‌اند. از هر نویسنده فقط یک کتاب ذکر کرده‌ام و به نظرم این کتاب‌ها می‌توانند شروع خوبی برای مطالعه‌ی هر  نوجوانی باشند، و از آن هم فراتر، خواندنشان برای هر نوجوانی ضروری است(شاید حتی برای هر بزرگسالی).  ترتیبشان هم خیلی مهم نیست و تاریخ‌ ذکر شده، تاریخِ اولین انتشار اثر به زبان اصلی آن است. از این جهت میلادی و شمسی را ذکر کردم که ذهنیتی شکل بگیرد که مثلا وقتی آلیس در سرزمین عجایب منتشر شده، در ایران چه خبر بوده.

  1. آلیس در سرزمین عجایب، لویس کارول، 1865م ـ 1243ش

اثر کلاسیک لویس کارول معرف حضور شما هست. به چندین زبان ترجمه شده و منبع الهام برای فیلم‌ها و سریال‌های بی‌شماری بوده است. داستان دختری است به نام آلیس که در پی یک خرگوش سفید و بازیگوش پا به سرزمین عجایب می‌گذارد. موجوداتِ سرزمین عجایب، منطق‌های رایج زندگی را به چالش می‌AliceInWonderlandکشند. بالا پایین می‌کنند. آلیس در سرزمین عجایب همیشه از آثار کلاسیک ژانر فانتزی بوده و هست و احتمالا خواهد بود. در اهمیت آلیس همین با شمارش من بیست مترجم مختلف به فارسی ترجمه‌اش کرده‌اند. از این بین، ترجمه‌ی خانم زویا پیرزاد و آقای قاسم هاشمی نژاد یکی از ترجمه‌های مطلوب است ک
ه می‌توانید از اینجا بخرید.

  1. ماتیلدا، رولد دال، 1988م ـ 1366ش

معمولا انتظار داریم در یک داستان کودک و نوجوان پدر و مادرها خوب باشند. پدر و مادر ماتیلدا خلاف انتظار ما خوب نیستند. انقدر بد و ابلهند که قدر دختر فوق العاده‌شان ماتیلدا را نمی‌mathildaدانند. از طرفی مدرسه هم برای ماتیلدا جای خوشایندی نیست اما او قدرت‌هایی دارد که می‌تواند از پس همه‌ی مشکلات بر بیاید. ماتیلدای رولد دال از زمان انتشارش یک اثر کلاسیک بوده و محبوب القلوب. رولد دال در بسیاری از آثارش از سویه‌ی هلو برو تو گلوی داستان‌های کودک و رنگین کمان و تک‌شاخ‌های خوشبخت بیرون می‌رود و زندگی بچه‌های نه چندان خوشبخت را تعریف می‌کند. ماتیلدا هم چند بار ترجمه شده اما ترجمه‌ی خانم محبوبه نجف خانی، چاپ نشر چشمه هم دل‌نشین است و می‌توانید از اینجا تهیه کنید. اوه، راستی، نزدیک بود فراموش کنم که تصویرهای ماتیلدا اثر کوئنتین بلیک تصویرگر افسانه‌ای هستند.

  1. امپراطور سیب‌زمینی چهارم، محمدهادی محمدی، 1994م، 1370ش

اسم از این جذاب‌تر؟ در این رمان که الان دیگر می‌توان آن را اثری کلاسیک در ادبیات فانتزی ایران دانست، ارتش کثیفی‌ها به ارتش گیاهان خوراکی حمله می‌کنند. فرمانده گیاهان در این نبرد حماسی امپراطور سیب‌زمینی چهارم است و شما می‌توانید
گزارش این نبرد را بخوانید و لذت ببرید. مصاف یگان چغندرها با لشکر موش‌ها و … البته باید این اخطار را به شما بدهم که اگر انتظار sibzaminiدارید یک داستان با پایان خوش بخوانید، امپراطور سیب‌زمینی از آن جور داستان‌ها نیست.  محمد هادی محمدی در این رمان مسائل محیط زیستی را برجسته می‌کند. مسائلی که با آینده‌ی بشر پیوند خورده‌اند.  این رمان را می‌توانید از اینجا تهیه کنید.

  1. امیل و کارآگاهان، اریش کستنر، 1929م ـ 1307ش

هیچ‌وقت تجربه‌ی خواندن امیل و کارآگاهان را که به صورت پاورقی در مجله‌ی سروش نوجوان چاپ می‌شد فراموش نمی‌کنم. عجیب لذت‌بخش بود. کتاب داستان زندگی امیل است که از یک شهرستان به برلین آمده، پولش را می‌دزدند ولی امیل با بچه‌های محل دوست می‌شود و با کمک آن‌ها دزد را دستگیر می‌کند. همین الان هم به هیجان آمدم و دلم می‌خواهد یک بار دیگر این داستان جذاب را بخوانم. امیل و کارآگاهان نمونه‌ی کلاسیکی است از رمان کودک و نوجوانی که در آن فانتزی وجود ندارد. البته کستنر در آثار دیگرش ثابت کرده فانتزی‌نویس قهاری است. کیانوش عیاری هم فیلم شاخ گاو(1374) را بر اساس امیل و کارآگاهان ساخته است. کتاب را می‌توانید از اینجا تهیه کنید.emil

  1. ماهی سیاه کوچولو، صمد بهرنگی، 1968م ـ 1346ش

ماهی سیاه کوچولو داستان بلندی نیست. اما با تمام کوتاهی و سادگی‌اش جایش را در معبد آثار داستانی کلاسیک ایران باز کرده است و الان دیگر یک کمتر ایرانی را می‌توان پیدا کرد که اسم «ماهی سیاه کوچولو» را نشنیده باشد. ماهی سیاه کوچولو تبدیل به نمادی از تلاش برای خروج از روزمرگی و شکستن چارچوب‌ها شده است. ماهی سیاه کوچولو از تالاب the-little-black-fishکوچکی که در آن به همراه ماهی های دیگر زندگی می‌کند راه می‌افتد و بعد از ماجراهای زیاد به آرزویش که دریاست می‌رسد. اما دریا هم آن چیزی نیست که اون انتظار داشته… . برای هر نوجوانی خوب است که در سنین پایین ماهی سیاه را بخواند. کتاب ماهی‌ سیاه کوچولو را می‌توانید از اینجا تهیه کنید   .

  1. تیستوی سبز انگشتی، موریس دروئون، 1957م ـ 1335ش

تیستو کودکی استtisto که به هرچه دست می‌زند گیاهی از آن می‌روید. سرانگشتان تیستو معجزه می‌کنند و او در دنیایی پر از جنگ و نابودی با همین انگشتان سبز کننده به جنگ تلخی‌ها می‌رود. داستان مبارزه تیستو داستانی زیبا و الهام‌بخش است. از سال 1352 که اولین بار به فارسی با ترجمه‌ی خانم لیلی گلستان منتشر شده مرتب چاپ شده و در سطح جهانی هم یکی از آثار کلاسیک کودک و نوجوان محسوب می‌شود. در جستجوهایم لینک خرید آنلاین کتاب را پیدا نکردم. ولی معرفی کتاب در سایت کانون پرورش فکری را می‌توانید در اینجا بخوانید.

  1. داستان بی‌پایان، میشائیل انده، 1979م ـ 1357ش

سرزمین خیالات در حال نابودی است و تو که خواننده‌ی کتابی باید به درون داستان بروی و ملکه را نجات دهی. نوشتن همین خلاصه‌ی یک جمله‌ای باعث شد پوستم مور مور شود. داستان بی‌پایان اثری است که قواعد ژانر فانتزی را تغییر داده است. این داستان مهیج است. تاثیرگذار است. باستیان بالتازار بوکس که در مدرسه بچه‌ها اذیتش می‌کنند با خواندن کتاب neverendingstory«داستان‌ بی‌ پایان» سفری به سرزمین فانتزی می‌کند و وقتی بعد از نجات دادن ملکه و سرزمینش برمی‌گردد دیگر آن آدم سابق نیست. کتاب را می‌توانید با ترجمه‌ی خانم شیرین بنی احمد از اینجا تهیه کنید.

  1. مزرعه‌ی حیوانات، جورج اورول، 1945م ـ 1323ش

حیوانات تصمیم animal-farmمی‌گیرند مزرعه را خودشان اداره کنند و از زیر بار ظلم و ستم آدم‌ها بیرون بیایند. خب همین‌کار را هم می‌کنند اما تازه بعد از بیرون کردن آدم‌هاست که دردسرها خودشان را نشان می‌دهند. یکی از مشهورترین جملات کتاب «همه‌ی حیوانات برابرند، اما بعضی‌ها برابرترند» در گذر زمان تبدیل شده به یکی از بهترین جملات برای بیان ظلم و تبعیض اجتماعی. جورج اورول، روشنفکری است که به عنوان نویسنده‌ی آثار بزرگسال شناخته می‌شود. مزرعه‌ی حیوانات را هم ویژه‌ی نوجوانان
ننوشته است اما خب، فانتزیِ موجود در رمان، آن را برای نوجوانان هم بسیار جذاب می‌کند. کتاب را می‌توانید از اینجا تهیه کنید.

  1. شیر، کمد، جادوگر، سی.اس.لوییس، 1950م ـ 1328ش

بار اول در سنین خیلی پایین این کتاب را خواندم، کتاب اول از مجموعه کتاب‌های نارنیا. وقتی ادموند از طریق کمد چوبی به thelionwitchwardrobe1stedسرزمین نارنیا رسید، آن چراغ را زیر برف دید و بعد با آدم‌بزی آشنا شد. در ذهن من چیزی تغییر کرد. داستان نارنیا مثل راحت الحلقوم است و خواندنش مثل اینکه پایت را در یک روز داغ در رودخانه خنک گذاشته باشی لذت‌بخش است. داستان چهار فرزندِ آدم، که به سرزمین جادویی نارنیا می‌روند و با جادوگرِ سفید می‌جنگند تا طلسمِ زمستان را بشکنند و در این راه شیرِ بزرگ، اصلان هم به کمکشان می‌آید. کتاب را می‌توانید از اینجا تهیه کنید.

  1. ماجراهای پینوکیو، کارلو کلودی، 1883م ـ 1261ش

این دیگر از آن داستان‌های بشری است، هر بچه‌ای که یک بار با این عروسک دماغ دراز برخورد کند تا آخر عمر فراموشش نخواهد کرد. پینوکیو ساکش را از ایتالیا روی دوشش انداخته و تمام دنیا را گشته. می‌گویند یکی از پرفروش‌ترین رمان‌های تاریخpinokio اروپا هم بوده است. محبوبیتش را می‌توانید از تعداد اقتباس‌ها حساب کنید. شرط می‌بندم همین الان گربه نره و روباه مکار هم به ذهنتان آمده‌اند و در حال فریب پینوکیو هستند تا پولش را از چنگش بیرون بیاورند. می‌گویند داستان پینوکیو به بیش از 240 زبان در دنیا ترجمه شده است. در مورد تاثیرگذاری‌اش هم همین بس که تصویر دروغگوی دماغ‌دراز از داستان پینوکیو به فرهنگ ما هم وارد شده است. صادق چوبک، نویسنده‌ی شاخص، پینوکیو را به فارسی برگردانده، اما از آن زمان ترجمه‌های دیگری هم از این کتاب در دست است. در این پیوند می‌توانید با ترجمه‌ی صادق چوبک آشنا شوید.

این نکته‌ی جالبی است که پینوکیو، پاورقی روزنامه‌ای در رم بوده است و در فصل آخر داستان پینوکیو را به مجازات کارهای بدش دار می‌زده‌اند. کارلو کلودی که به خیال خودش قصه را تمام کرده بوده با اعتراضات هوادارن روبرو می‌شود و تحت فشار ناشر داستان را ادامه می‌دهد، پری مو آبی پینوکیو را نجات می‌دهد و بالاخره آدمش می‌کند. پینوکیو و آلیس نماینده‌ی زیرژانر اصلی از ژانر فانتزی هم هستند. آلیس فانتزی تفکیک شده در دو سرزمین است، و پینوکیو فانتزی‌ای که با واقعیت روزمره در هم تنیده شده است. خالی از لطف نیست که این یادداشت را با یکی شروع و با دیگری تمام کردیم. باز هم تاکید می‌کنم که هرکدام از این نویسنده‌ها تمام آثارشان خواندنی هستند و بی‌شمار اثر خواندنی دیگر مخصوص کودکان و نوجوانان به فارسی منتشر شده‌اند، اما اگر کتاب‌خوانی برایتان مهم است، خودتان و فرزندانتان را از خواندن این ده تا محروم نکنید.