ترس در سکوت : ژانر وحشت در دوران سینمای صامت

ژانروحشت در دوران فیلمهای صامت

اریک استنز / سام دولتی

ژانر وحشت هم مانند بسیاری ژانرهای دیگر به سرعت برق و باد راهش را از ادبیات به سینما باز کرد، دوران صامت دوران درخشانی برای فیلم های ترسناک بوده است، و شاید برای هواداران ترسناک های امروزی تماشای این شاهکارهای قدیمی خالی از لطف نباشد.  با سام دولتی و شبگار همراه باشید.

فیلم جنجالی خواننده ­ی جاز ( نخستین فیلم ناطق سینما)، به کارگردانی آلن کرسلند و بازی‌ ال جلسن اشتهای مخاطب عام سینما را برای جریان فیلم­های ناطق تحریک کرد و فراموشی و نابودی را برای سینمای صامت به ارمغان آورد. طیّ سال‌های پس از آن، از تولید فیلم های صامت به مرور کاسته شد و پس از مدتی  به هیچ رسید.

اما قبل از این  دوران، گونه­ سینمای وحشت با چنگ و دندان مسیر خود را در سینمای عامه پسند هموار کرد و زمینه­ ساز ساختاری سینمایی با فضاهای سنگین و وهم آلود شد. این فیلم‌ها شالودهٔ اصلی‌ یک قرن سینمای وحشت را پایه ریزی کردند. سینمای صامت که هنوز در گذر از دوران نوپای (هنر سینما) بود به لطف تجربه ­گرایی؛ موجب شکل گیری برخی‌ از مجذوب کنند‌ه ­ترین و برجسته‌ترین فیلمهای سینمای وحشت شد.

زمانی‌ که آلمان آماده­ تبدیل شدن به حاکم بلا منازع سینمای وحشت در دوران صامت شده بود، ایتالیا هم وارد بازی شد و اولین فیلم بلند سینمای وحشت خود را به نام (دوزخ دانته)  به کارگردانی جوسپه دی لیگورو محصول 1911 تولید کرد.

این اقتباس حماسی از دوزخ دانته، (ترسناک‌ترین و آزار دهنده‌ترین فصل کمدی الهی نوشته­ی دانته آلیگری شاعر قرن چهارده میلادی) با تصاویر کابوس ­وار و گروتسک خود، مخاطب را  شوکه کرد، به هیجان آورد و به خلسه برد.

تجربه‌هایی نه چندان جدی و کم هزینه در ژانر وحشت/فانتزی تقریبا از ابتدای شکل گیری سینما (دهه ۱۸۹۰) در غالب فیلم­های کوتاه شروع شده بود. اما این (دوزخ دانته) بود که با موفقیت تجاری خود زمینه ساز بقای ژانر وحشت در آینده­ی سینما شد.

Dr Caligari

با سفری به شمال اروپا و کشور آلمان به اکسپرسیونیسم تب آلود آلمانی‌ وارد می‌شویم،
قلب تپنده­ سینمای وحشت در دوران فیلمهای صامت. یکی‌ از تحسین شده‌ترین فیلم­های این دوران فیلم «مطب دکتر کالیگاری» ساخته­ی روبرت وینه، محصول ۱۹۲۰ است.  فیلمی که به شدت تاثیر گذار در اوج گرفتن سینمای اکسپرسیونیست آلمان بود.  فیلمی سوررئال و به شکل دیوانه‌واری رویا پرداز، درباره­ موجودی خوابگرد و مسخ شده‌ با­ هیپنوتیزم، که از خوابی‌ مرگ آلود برمی­خیزد و جنایتی در آینده نزدیک را پیش‌بینی‌ می‌کند.

Hands of orlac

فیلم کمتر تحسین شده رابرت وینه (دستهای اورلاک) ساخته 1924 با داستانی فریبنده، عجیب و پر پیچ وخم از ترس، جنایت و تهدید، مملو از سکانسهایی با کیفیت بصری قابل مقایسه با امروز هالیوود، حتی پس از گذشت این همه سال است.

Nosfratu

اما فیلمی که برای شناخت اکسپرسیونیسم آلمان، هواداران سینمای وحشت به طور حتم باید به تماشای آن بنشینند، نوسفراتو ساخته‌ی فردریک ویلهلم مورنائو محصول ۱۹۲۲ است. اقتباسی بدون اجازه از نویسنده­ رمان دراکولا (برام استوکر) که به حکم دادگاه، طی‌ یک شکایت حقوقی توسط همسر بیوه­ برام استوکر، تمامی نسخه‌های آماده به نمایش و نگاتیوهایش سوزانده شد، تا اینکه سالها بعد یک نسخه­ی بازمانده از حکم فیلم سوزی دادگاه، پیدا شد. فیلمی که همه فکر می­کردند نابود شده است؛ با پیدا شدن آخرین نسخه دوباره به سینما بازگشت تا به عنوان شاهکاری در تاریخ سینما بازشناخته شود.

در همان سال ساخت نوسفراتو، فیلم کمتر شناخت شده‌ای از مورنائو به نمایش در آمد به نام (شبح)، با مایه­ کمتری از سورئالیسم بصری و عناصر فانتزی، با تمرکز روی درامی هیجان انگیز درباره­ شاعری که کنترل زندگیش را در شرایط پیچیده و دیوانه ­واری از دست میدهد.

Faust

مورنائو فیلم کلاسیک دیگری در ژانر وحشت اکسپرسیونیست در سال ۱۹۲۶ کارگردانی کرد به نام «فاوست»؛ درباره­ پیرمردی که وسوسه به معامله با شیطان میشود. فیلم پر است از بدائت در جلوه‌های بصری، طراحی صحنه‌­ی کلاستروفوبیک و تهدید آمیز و طراحی و ساخت ماکتهایی با حد اکثر جزئیات. به ویژه در نیمه­ اول فیلم مورنائو موفق به ثبت چند مورد از بد شگون/شیطانی‌ترین و ماورایی‌ترین سکانسهای ثبت شده روی سلولوئید میشود.

از فیلمهای کمتر شناخت شده و دست کم گرفته شده­ سینمای صامت وحشت آلمان می‌توان از «دانش آموز پراگ» ساخته­ استلا ریه و پل واگنر محصول ۱۹۱۳ نام برد. داستان مردی که با امضای قراردادی به تصویر خودش در آینه جان می­دهد، این فیلم شامل چند مورد از اولین حقه‌های تاثیر گذار سینمایی در این سالهاست. پل واگنر همچنین کارگردان یکی‌ دیگر از آثار قابل توجه، اما دست کم گرفته شده­ی سینمای وحشت آلمان است، «گولم: چگونه او به دنیا قدم گذاشت» فیلمی است درباره­ هیولایی  که از خاک رس/گِل ساخته شده و بعد جان گرفته است.

Destiny

فریتز لانگ، فیلم ساز آلمانی را، بیشتر به خاطر فیلم پیشتازش در گونه‌ی علمی‌ تخیلی‌ (دوران سینمای صامت) یعنی‌ «متروپلیس» ساختهٔ ۱۹۲۷ می­شناسند؛  یا به خاطر فیلم نوآر ناطق  «ام» ساخته­ی ۱۹۳۱. اما معمولا صحبتی‌ از فیلمی که او ۶ سال قبل از متروپلیس ساخت «سرنوشت» ساخته‌ی ۱۹۲۱ نمی‌شود.

این کشف و شهود سورئال درباره­ ضرورت مرگ، که راوی آن ول شخص است، با نمایش ۳ شمع (هر کدام نماینده زندگی‌ یک انسان) آغاز می­شود که آرام در حا‌ل سوختن و تمام شدنند. طی این‌ زمان‌، زنی‌ در حا‌ل مذاکره با مرگ برای بازگردندن معشوق مرده‌اش به زندگی است‌.

آخرین نمونه از سینمای دست کم گرفته شده­ صامت آلمان «سایه‌های تهدید» ساخته آرتور رابیسن محصول ۱۹۲۳ است. داستان سایه‌ای ماورایی که میان ازدواجی از هم پاشیده ظاهر می­شود.
نکته­ قابل توجه فیلم اما؛ عاری بودنش از هرگونه نوشته یا کپشن است. در طول فیلم حتی یک کلمه به عنوان شرح گفتگوها یا توضیحی بر روند داستان وجود ندارد. «سایه­ های تهدید» فیلمی است صد درصد مبتنی‌ بر قصّه گویی با تصویر.

 Haxan

از آلمان  به سوی شمال اروپا پیشروی می‌کنیم، به سمت اسکاندیناوی؛ و به فیلم‌سازی به نام بنجامین کریستینسن و فیلم مهم کارنامه­ اش «هگزان» ساخته ۱۹۲۲بر می‌خوریم. فیلمی مستند درباره­ خرافات، بیماری­های روانی‌ وهراس اجتماعی در دوران شکار جادوگران.

سهم زیادی از قوت دراماتیک فیلم به خاطر درگیر شدن با موضوع ترسناک فیلم در روایت و شور طراحی، فیلمبرداری و عکاسی در کارگردان برای ثبت و انتقال وحشت به مخاطب است.
به این ترتیب هگزان در ترساندن تماشاگر و ایجاد وحشت در سینما بسیار موفق­تر از فیلمهای ژانر وحشت داستانی هم عصر خود عمل می‌کند. با شروع اکران، مستند کریستنسن به خاطر به تصویر کشیدن شکنجه و انحرافات جنسی‌ و همچنین تصاویر آزار دهنده؛ در بسیاری از کشورها با ممنوعیت نمایش و یا جرح و تعدیل سنگین مواجه شد.

Untitled

به طور قطع بدون پرداختن به استاد تعلیق و دلهره «آلفرد هیچکاک»؛ و فیلم مهم صامتش «مستأجر» ساخته­ ۱۹۲۷؛  نمیتوانیم بحث گونه‌ی وحشت در سینمای اروپا را خاتمه دهیم.
«مستاجر»  درباره­ یک قاتل زنجیره‌ای در لندن است و از بن مایه‌ها و تکنیک‌هایی‌ بهره می­برد؛ که در آینده خط مشی سینمایی هیچکاک را شکل می­دهند. هیچکاک در این فیلم به طور چشمگیری تحت تاثیر سینمای اکسپرسیونیست آلمان است. با اینکه «مستاجر» اولین فیلم هیچکاک نیست، خود او این فیلم را شروع واقعی‌ دوران فیلمسازیش می­داند.

اقیانوس اطلس را رد می­کنیم و می­رسیم به سینمای آمریکا و با تعداد زیادی از کلاسیک­های صامت سینمای وحشت مواجه می‌شویم. از بین آنها می‌توان به «دکتر جکیل و آقای هاید» ساخته‌ی جان اس‌ رابرتسون ۱۹۲۰، با بازی‌ جان باریمور، «شبح اپرا» ساخته‌ی رابرت جولیان ۱۹۲۵ با بازی‌ لان چینی، «گربه و قناری» ۱۹۲۷ و «مردی که میخندد» ۱۹۲۸ هر دو به کارگردانی پاول لنی اشاره کرد، فیلم «مردی که میخندد» با حضور کنراد ویدت ابر ستاره سینمای وحشت صامت (که در مطب دکتر کالیگاری و دستهای ارلاک هم بعضی‌ کرده) ساخته شد.

Wolfblood

اما در پس این فیلم ترسناکهای محبوب صامت، سینمای آمریکا در دههٔ ۲۰ دست به تولید چندین فیلم کمتر تحسین شده ولی‌ کماکان قابل توجه زد که از این جمله می‌توان به (خون گرگ) ساخته جورج چسبرو محصول ۱۹۲۵ اشاره کرد که اغلب در حلقه‌های سینمای صامت وحشت از آن صحبتی‌ به میان نمی‌اید ولی‌ چیزی که آنرا مستثنی از باقی فیلم‌ها می‌کند داستان آن‌ است که دربارهٔ مردی زندانیست که پیوند خون گرگ به او تزریق میشود، و به این ترتیب این فیلم با لوکیشن‌های رعب آور، تمهیدات بصری و داستان منحصر به فردش سند اولین فیلم گرگنما را به نام خود میزند.

Hangman's House

جان فورد در لیست بزرگترین کارگردانان آمریکایی‌ در تاریخ سینما قرار می‌گیرد و فیلم سازی است که از او به عنوان پایه ­گذار تعریف دقیق سینمای آمریکا نام می­برند. او که عمد‌تاً با فیلمهای وسترنش همچون «دلیجان» و «جویندگان» شناخته می­شود؛ آغاز دوران فیلمسازی‌اش را صرف ساختن فیلم­های صامت کرده و آخرین و بهترین فیلم صامت او، فیلمی است در ژانر وحشت به نام «خانه­ جلاد» محصول ۱۹۲۸، درباره­ مردی که جان خود را برای گرفتن انتقام مرگ خواهرش به خطر می اندازد، فیلمی جذاب و قدرتمند که استحقاق توجه و تحسینی بیش از آن‌ که دریافت کرد را دارد.

این مقاله جست و جویی‌ در سطح و نه در عمق این دوران پرشور و پربدعت سینمایی است و با کند و کاو بیشتر در فیلم­های این دوران می‌توان به گنجینه‌هایی از سینمای وحشت در سال­های آغازین شکل­گیری این گونه‌ی سینمایی دست یافت.

لینک به مطلب اصلی

برچسب ها

هیچ نظر به “ترس در سکوت : ژانر وحشت در دوران سینمای صامت”

پاسخ

ایمیل شما مخفی می ماند. فیلد های الزامی مشخص شده اند *


*